Giọng Quảng và quá trình đan xen văn hóa Việt – Chăm

Ngày nay, một khi đã nhắc đến người Quảng Nam thì người ta liên tưởng ngay đến một vùng đất giàu truyền thống với những con người nói thứ ngôn ngữ Việt bằng một chất giọng lạ thường, một giọng nói rất riêng chỉ có ở đất Quảng – đặc trưng làm nên bản sắc của họ. Lý giải cho điểm đặc biệt này, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng sự tiếp xúc Chăm – Việt ở vùng Quảng Nam xảy ra trong hàng trăm năm đã tạo ra những ảnh hưởng nhất định trong ngôn ngữ của cư dân vùng Quảng Nam.

Nói như các tác giả của “Văn hóa Việt Nam qua ngôn ngữ” thì: “Quá trình tiếp xúc ngôn ngữ với tiếng Chăm trong suốt hai ngàn năm lịch sử, đặc biệt là trong thời kỳ trung đại, đã để lại dấu ấn sâu đậm trong tiếng Việt Trung bộ và Nam bộ. Cùng với các sản phẩm văn hóa, một loạt từ ngữ tiếng Chăm đã đi vào tiếng Việt ở Trung và Nam Trung bộ, và được lưu dân Việt chuyển tiếp vào Nam bộ. Vì vậy, trong tiếng Việt ở Trung bộ và Nam bộ có thêm một bộ phận từ vựng gốc Chăm, chưa kể các địa danh, góp phần làm nên sự khác biệt của các phương ngữ tiếng Việt ở Trung bộ và Nam bộ so với phương ngữ Bắc ở địa bàn Bắc bộ. Điều đó phản ánh mức độ ảnh hưởng của sâu sắc của văn hóa Chăm với văn hóa Việt trên vùng đất phía Nam”.
 
Như vậy có thể sơ khai hình dung được rằng những từ ngữ khác biệt so với ngoài Bắc mà người Việt ở Quảng Nam đang sử dụng chính là vốn từ của ngôn ngữ Chăm được tiếp thu và đưa vào hệ thống tiếng Việt như ta vẫn thường tiếp thu những từ ngữ gốc Hán khi xưa và ngày nay là những từ mang đặc trưng Tây phương.
 
Nhưng điều đáng nói ở đây là mặc dù cùng vốn từ ngữ, nhưng giọng nói và thanh điệu ngữ âm của người Quảng Nam lại rất khác, thậm chí có thể nói là xa lạ so với giọng nói của người dân từ Bắc Hải Vân trở ra đến Quảng Bình. Đây là một vấn đề đang thu hút sự quan tâm nghiên cứu của các nhà ngôn ngữ học trong và ngoài nước về giọng nói đặc biệt của người Quảng Nam.
 
Theo lý giải của giáo sư – nhà sử học Trần Quốc Vượng, sự khác lạ của tiếng Quảng bắt đầu từ những cuộc hôn nhân giữa người Việt và người Chăm: “Thuở xưa, có những cô dâu người Chăm lấy chồng Việt thì tất nhiên phải theo chồng, những chàng rể Chăm lấy vợ Việt phải ở rể… Dù là trong hoàn cảnh nào đi nữa thì bắt buộc trong gia đình vợ chồng, cha mẹ, con cái phải có một thứ ngôn ngữ chung, và vì thế người Chăm học tiếng Việt và người Việt học tiếng Chăm. Thứ tiếng chung này sau đó trở thành một thứ tiếng nửa Việt nửa Chăm nghe rất lạ, rất vui tai. Bắt đầu từ tế bào gia đình, giọng nói đó được đưa ra ngoài cộng đồng xã hội, rồi người này bắt chước người kia, từ cha mẹ dạy cho con cái, rồi những đứa con ấy lớn lên, lại dạy cho con cái chúng, cứ như thế trải qua nhiều thế hệ, giọng nói ấy đã trở nên tự nhiên, thân quen và bản địa hóa, từ đó người ta biết đến cái gọi là giọng nói xứ Quảng.”
 
Như vậy, người Chăm ở Quảng Nam qua quá trình chung sống với người Việt đã dần dà từ bỏ thứ ngôn ngữ bản địa của mình để chuyển hẳn sang dùng tiếng Việt. Nhưng chắc rằng trong tâm tưởng của họ vẫn trân trọng nguồn gốc tiếng nói mà ông cha họ đã giữ gìn từ bao đời, chính vì thế mà họ không cố gắng phải bắt chước cho bằng được cái giọng của người Việt phương Bắc, hoặc có thể họ tạo ra sự khác biệt ấy để giữ lại càng nhiều chất Chăm càng tốt, vì lẽ đó mà người Quảng Nam lại có thứ tiếng đặc biệt như thế.
 
Sau đây xin dẫn ra một số từ ngữ và câu nói mang đặc trưng của chất giọng của người Quảng Nam mà GS. Cao Xuân Hạo đưa ra trong bài viết “Nhận xét về các nguyên âm của một phương ngữ ở tỉnh Quảng Nam” để bạn đọc tham khảo:
 
Máy bay – má ba
Chảy máu – chả má
Đào sâu – đồ sao, đò sao
Bói bài – búa bừa.
Đau đầu – đa dào
Bãi sau – bữa sa.
Hái lầm – hứa làm
Mây cói – mai cúa
Cây măng – cai meng
Sân sau – sang sa
Cháo rau – chó ra
Máy mắt – má mét
Học làm – hạc lòm
Mai sau – mưa sa
ST